Bevrijding in Jezus' Naam

Wetenschappelijke scriptie Culturele Antropologie

VAN HOLLAND NAAR LAGOS;
NEDERLANDSE PELGRIMS OP WEG NAAR GENEZING

'Janneke volledig genezen'. Deze titel pronkt op een van de vele websites over de Nederlandse bedevaart naar gebedsgenezer T.B. Joshua in Nigeria. De grote belangstelling vanuit de media voor deze bedevaarten laat een groeiende populariteit zien voor T.B. Joshua, die zichzelf ‘profeet’ noemt. Spectaculaire verhalen over genezingen doen de ronde op internet en een kleine vijfhonderd Nederlanders hebben de pelgrimage naar Lagos inmiddels volbracht. Vanuit Nederland vertrekt ongeveer vijf keer per jaar een groep zieke pelgrims per vliegtuig naar Nigeria. Tijdens de tiendaagse pelgrimage hoopt men genezen te worden van klachten variërend van kanker tot huwelijksproblemen, door middel van genezingsrituelen die uitgevoerd worden op het heiligdom van de profeet in Lagos.

De grote belangstelling van Nederlanders voor Afrikaanse gebedsgenezing is een interessant verschijnsel. Er lijkt sprake te zijn van een omgekeerde missie. Waren het vroeger de Nederlandse missionarissen en verpleegkundigen die naar Afrika trokken voor bekering en genezing, nu zijn de rollen omgedraaid en komen Afrikaanse profeten naar Nederland om ons in het westen het geloof en de hoop op volledige genezing te geven. Analoog aan Bowen (2005) beschouw ik pelgrimage niet als een reis waarin de geografische bestemming centraal staat, maar als een persoonlijke zoektocht naar zeer uiteenlopende antwoorden. In mijn scriptie richt ik mij op Nederlandse pelgrims die naar Nigeria reizen om daar hun genezing te vinden. Na jarenlange ervaring met de westerse biomedische wetenschap en zonder enig uitzicht op genezing, hebben de pelgrims ervoor gekozen om naar Lagos af te reizen. Zieke pelgrims horen van de wonderen die in Lagos plaatsvinden en besluiten zich naar het heiligdom te bewegen, ondanks de verre reis die ze hiervoor moet maken.

Beweging is een sleutelelement in deze pelgrimage en staat ook in de antropologie van pelgrimage centraal. Dit concept wordt door de auteurs Coleman en Eade (2004) opgevat in een zeer brede zin van het woord: naast lichamelijke beweging leggen ze de nadruk op de innerlijke, emotionele beweging die men doormaakt tijdens een pelgrimage. De auteurs geven aan dat er tijdens de reis een sociale en/of psychische transformatie plaatsvindt. Deze sociale, psychologische en persoonlijke dimensie belichtten recentelijk ook Dubisch en Winkelman (2005) in hun boek over de helende werking van pelgrimage. De auteurs benadrukken dat pelgrimage een spirituele zoektocht is met verschillende individuele belangen. Zij stellen dat het noodzakelijk is om pelgrims zelf het woord te geven in onderzoek om hun intenties, ervaringen, hun lichamelijke en emotionele beweging tijdens de pelgrimage te begrijpen.

Methodieken
Met deze studie wil ik op basis van de inzichten van pelgrims zelf, een bijdrage leveren aan de antropologische debatten over de helende werking van pelgrimage (Dubisch, 1995; Dubisch & Winkelman, 2005 en Mattingly & Garro, 2000). In dit kwalitatieve onderzoek staat het emic-perspectief centraal aangezien ik mij richt op de pelgrims die de gebedsgenezing van T.B. Joshua ondergaan, ondergaan hebben of nog zullen ondergaan. Ik zal diepte-interviews weergeven en pelgrims volgen op hun weg naar Lagos en terug. In onderzoek naar intenties en ervaringen van mensen is het noodzakelijk om naar hun verhalen te luisteren. Het doel is om de pelgrims zelf aan het woord te laten over hun ervaringen aangaande de pelgrimage naar Lagos.

De vraag naar de ervaringen van pelgrims die in mijn onderzoek centraal staat is drieledig: Wat zijn de intenties van mensen om op pelgrimage te gaan naar Nigeria, wat zijn de ervaringen ter plekke en hoe kijken ze erop terug? Het eerst deel van de centrale vraagstelling richt zich op de intenties van mensen om deel te nemen aan een pelgrimage naar Nigeria. Interessante deelvragen binnen dit eerste kader zijn: waarom gaan mensen op pelgrimage? Waarom kiezen mensen voor het heiligdom van T.B. Joshua? Wat trekt mensen aan in de gebedsgenezing van T.B. Joshua? Welke genezingsmethoden hebben mensen geraadpleegd voor deelname aan de pelgrimage? Hoe hebben ze zich voorbereid op hun reis naar Lagos? Wat verwachten ze te ervaren? Het tweede deel omvat de pelgrimage naar Lagos. Hierin wil ik mij richten op hoe de profeet de pelgrims beweegt. Wat zijn de genezingsmethodes van T.B. Joshua? Bij welke rituelen zijn de pelgrims betrokken? Hoe speelt het rituele proces zich af? Hoe ervaren de pelgrims dit alles en wat ‘doet’ de pelgrimage met hen? Deelvragen in het derde gedeelte van de centrale vraagstelling richten zich op de terugblik van mensen op hun pelgrimage naar Lagos. Is er sprake van verbetering van de situatie? Voelen ze zich genezen? Wat voor een invloed heeft de pelgrimage op hun leven na thuiskomst?

Dit kwalitatieve onderzoek heeft het karakter van de interpretatieve antropologie. Door het verrichten van etnografisch onderzoek worden bepaalde kenmerken van een cultuur door middel van participatie verklaard (’t Hart, van Dijk, de Goede, Jansen & Teunissen, 2001). Binnen deze stroming gaat men ook uit van het idee dat de waarheid niet bestaat, maar dat deze door mensen geconstrueerd wordt. Absolute objectiviteit is niet mogelijk (Kirk & Miller in Silverman, 2004). Ook streeft men binnen deze discipline naar een idiografische soort van kennis. De werkelijkheid wordt als een geheel beschreven (’t Hart et al., ibid.). Deze uitgangspunten hebben gevolgen voor de methoden en technieken in mijn onderzoek. Mijn informanten definiëren hun eigen werkelijkheid verschillend en hier heb ik meer inzicht in willen krijgen door middel van een aantal methoden en technieken, die centraal staat tijdens de opleiding culturele antropologie zoals diepte-interviews.

Mijn onderzoek is tot stand gekomen door het verrichten van multi-sited fieldwork en een groep pelgrims te volgen op hun weg van Nederland naar Lagos en terug. In het begin van mijn veldwerkperiode heb ik een aantal bijeenkomsten bezocht, waar de pelgrimages georganiseerd worden. Tijdens deze bijeenkomsten heb ik observaties verricht, fieldnotes gemaakt en pelgrims ontmoet die al eerder naar Lagos zijn gereisd voor genezing.

Vervolgens heb ik afspraken gemaakt voor diepte-interviews met pelgrims die al in Lagos geweest zijn om hun ervaringen goed in kaart te kunnen brengen en hun persoonlijke argumenten van de reis te analyseren. Op deze interviews heb ik domeinanalyses toegepast, waarin codes aan de diepte-interviews worden verbonden. Deze overkoepelende kernthema’s geven op een complete en overzichtelijke manier de essentie van de antwoorden weer en vergemakkelijken het analyseproces van trefwoorden naar culturele domeinen.

Naast de diepte-interviews met de pelgrims heb ik veel gelezen over de wonderen die in Lagos plaatsvinden. Het internet is hier een belangrijke bron van informatie in geweest, met name de website van de Church of all Nations in Lagos. Ook heb ik boeken, artikelen en DVD’s geleend van pelgrims over genezingen in Lagos. Door het bestuderen van dit materiaal heb ik me voorbereid op het bezoek aan Lagos en heb ik een duidelijk beeld kunnen vormen van het heiligdom en de werkwijze van T.B. Joshua.

Van drie tot en met twaalf mei 2006 heb ik een groep pelgrims gevolgd tijdens hun bedevaart naar het heiligdom van T.B. Joshua. Tijdens deze reis heb ik veel geparticipeerd en geobserveerd. Ik heb het hele programma van de pelgrims gevolgd en ondanks dat ik niet voor genezing naar Lagos gereisd was, werd ik toch als één van hen beschouwd. Ik heb veel fieldnotes gemaakt tijdens de bijeenkomsten in Holland en Lagos. Ook heb ik veel informele gesprekken gevoerd met pelgrims over hun motivaties voor de pelgrimage en hun ervaringen op het heiligdom. Deze informatie heb ik ter plekke uitgewerkt. In Lagos heb ik talrijke foto’s gemaakt van de gebouwen op het heiligdom en van de genezingsrituelen.

Conclusie
In mijn scriptie staan de narratieven centraal van de pelgrims die naar Nigeria reizen voor lichamelijke en/of geestelijke genezing. Door te luisteren naar hun verhalen en het participeren tijdens de pelgrimage heb ik me ingeleefd in de belevingswereld van de pelgrims. Ik was benieuwd waarom ze helemaal naar Lagos afreisden en hoe ze het rituele proces hebben ervaren op het heiligdom van T.B. Joshua.

In navolging van Coleman en Eade (2004), die pelgrimage als een bewegingsritueel beschouwen, heb ik me niet alleen op de movement gericht tijdens de pelgrimage, maar ook op de lichamelijke en geestelijke beweging die de pelgrims voor en na de pelgrimage ervaren hebben. Dit in tegenstelling tot de place-centered approach van Turner en Turner (1978) die zich met name richt op de beweging die plaatsvindt tijdens het verblijf op het heiligdom. Wel sluit ik me aan bij de theorie van Turner en Turner die pelgrimage koppelen aan de drie fases van de rites de passage van Van Gennep (1960). In mijn onderzoek naar intenties en ervaringen van de pelgrims, heb ik me gericht op de drie fases van pelgrimage: voor, tijdens en na de reis naar Lagos.

Uit de verhalen van de pelgrims blijkt dat de meesten zich niet of nauwelijks hebben voorbereid op hun pelgrimage. Een paar hebben meningen opgevraagd van voorgangers zoals Ouweneel (2003) of hebben wat videobeelden gezien van de genezingsrituelen zoals T.B. Joshua die uitvoert. Ze zeggen dat ze te ziek waren om zich helemaal te verdiepen in de gang van zaken op het heiligdom. Door de wonderverhalen die ze van voorgangers hoorden en door middel van de videobeelden die ze zagen, kregen ze de hoop en de verwachting op hun eigen genezing. Wel waren de meesten wat afwachtend. “Eerst zien, dan geloven”, verwoordden veel pelgrims hun kritische houding. Mystieke verhalen vormen belangrijke drijfveren voor het ondernemen van een pelgrimage. Hierdoor krijgt de pelgrimsplaats, in dit geval het heiligdom van T.B. Joshua, een bijzondere aantrekkingskracht (Dubisch & Winkelman, 2005).

Op de vraag waarom de pelgrims naar Nigeria reizen voor genezing antwoorden de meesten dat de westerse biomedische wetenschappen hen niet kunnen genezen. Men kan je alleen leren met de ziekte om te gaan maar ze kunnen je niet van je klachten afhelpen. Zelf hebben ze een holistische kijk op ziekte. Volgens de christelijke visie wordt ziekte veroorzaakt door de aanwezigheid van demonen dat bezetenheid tot gevolg heeft (McCarthy Brown, 2001). De pelgrims zien daarnaast lichamelijke pijn en geestelijk lijden als een geheel. Dit sluit aan bij de theorie van Driessen (2002) die niet alleen naar de biomedische symptomen kijkt maar ook aandacht schenkt aan de pijnervaring van een patiënt. Dit is ook waar Kleinman (1988) de nadruk op legt. Daarnaast heeft hij aandacht voor de sociale context van een patiënt. Dit komt overeen met de manier waarop pelgrims naar ziekte kijken. De oorzaak van ziekten kan naast demonen namelijk ook in de relationele sfeer liggen (Piot, 1999).

Naast ziekte wordt ook de manier van genezing holistisch benaderd door de pelgrims. Demonen kunnen alleen verbannen worden door middel van een spirituele en geestelijke geneeswijzen. De pelgrims gaan uit van drie factoren die alle een belangrijke rol spelen in het genezingsproces. God is de enige die werkelijk kan genezen (Tichelman, 1996) maar de pelgrim moet wel genoeg geloof hebben en open staan om de genezing te kunnen ‘ontvangen’ (Dubsich & Winkelman, 2005). T.B. Joshua, de tussenpersoon tussen God en de mens, geeft geloof in de genezing aan de pelgrims door rituelen uit te voeren tijdens het verblijf op het heiligdom. De pelgrims hebben hun genezing zelf in de hand door lichamelijk en geestelijk in beweging te blijven.

Door de scheiding met het dagelijks leven hopen de pelgrims hun doel van de pelgrimage te bereiken (Coleman & Eade, 2004 en Dubisch & Winkelman, 2005). Pelgrims ondergaan een fysieke reis per vliegtuig en leggen verschillende routes af op het heiligdom. Hier zijn de pelgrims continu in beweging, zowel lichamelijk als geestelijk. Tijdens de kerkdiensten wordt er veel met armen en benen geschud en in de prayerline vallen de meeste pelgrims op de grond. De lichamelijke movement bekrachtigt de geestelijke beweging. De lichamelijke beweging kun je niet loskoppelen van de geestelijke movement die de pelgrims ondergaan (Coleman & Eade, 2004). Door de lichamelijke beweging ervaren de pelgrims een geestelijke en spirituele beweging tijdens de genezingsrituelen zoals T.B. Joshua deze uitvoert. Door middel van een geestelijke oplossing geneest men lichamelijk.

Het rituele proces is flexibel en dynamisch (Bowie, 2000 en Kratz, 1994). T.B. Joshua loopt van de ene naar de andere pelgrim in de prayerline. Ook het genezingsproces heeft geen constant verloop. Veel pelgrims ervaren hun genezing direct in de prayerline, na het gebed staan velen op uit hun rolstoel. Andere pelgrims geven aan dat hun genezing langzaam verlopen is. Na hun thuiskomst moesten ze bijna alles opnieuw leren.

De gebedsgenezing beschouw ik analoog aan Turner (1979) als een transformatieve performance. De geestelijke en lichamelijke veranderingen worden door middel van rituele uitbeelding aan het publiek verteld. Deze uitbeelding is een presentatie van het zelf. Bowie (2000) en Kratz (1994) leggen de nadruk op het dramatische aspect van deze performance waarin emoties een belangrijke rol spelen. Ook de pelgrims geven aan dat ze verscheidene emoties hebben ervaren tijdens de gebedsgenezing. Door de koppeling van beweging en performance beschouw ik net als Coleman en Eade (2004) de gebedsgenezing ook als een performative action. Tijdens de gebedsgenezing zoals die op het heiligdom uitgevoerd wordt, is er voordurend sprake van lichamelijke en geestelijke beweging.

Naast performance spelen narratieven een grote rol tijdens het genezingsproces. De narratieve dimensie van de pelgrimage naar Lagos komt op verschillende manieren naar voren: de genezingsvideo’s waar pelgrims urenlang naar kijken, de getuigenissen die ze horen en zelf geven, de profetieën die ze ontvangen in de prayerline via de profeet en door middel van het vasthouden van je genezing. Wanneer je blijft uitspreken dat je genezen bent, blijf je erin geloven en dit geloof is noodzakelijk om genezen te blijven. Narratieven geven een gevoel van agency en hebben een helende werking. Bovendien vertalen narratieven een probleem van het privé domein naar het publieke domein (Jackson, 2002). Pelgrims krijgen een gevoel van macht over een situatie waarin ze doorgaans steeds meer de macht over verliezen (Mattingly & Garro, 2000; Jackson, ibid. en Winkelman & Peek, 2004). De pelgrims hebben een eigen term voor deze strategie; zij noemen dit mind-management. De pelgrims spelen dus een centrale rol in hun eigen genezingsproces.

De genezing houdt volgens de pelgrims niet op na de bedevaart. Wanneer je terugkeert in je oude omgeving moet je je genezing ‘vast zien te houden’. Door geestelijk en lichamelijk in beweging te blijven kan de genezing gehandhaafd worden. Ook het zien van video-opnames of meegebrachte souvenirs spelen een rol in dit proces (McDannell, 1995).

Het is een opvallend verschijnsel dat de pelgrims wel hun artsen blijven bezoeken na hun genezing in Lagos. De pelgrims zijn het erover eens dat de medische wetenschappen niet kunnen genezen zoals dat in Lagos gebeurt, maar wel achteraf aan kunnen tonen dat er een lichamelijke en/of geestelijke transformatie plaatsgevonden heeft. De biomedische genezingsverklaring vormt belangrijk bewijs voor de wonderen die op het heiligdom plaatsvinden.

Ondanks dat bij de één het genezingsproces sneller verloopt dan bij de ander kijken de pelgrims er met een goed gevoel op terug. Het is belangrijk dat christenen na de bedevaart veel in de bijbel lezen en zich afsluiten van ‘wereldse zaken’ (Tichelman, 1996). Wanneer men niet geneest is het dus niet het onvermogen van T.B. Joshua of het ontbreken van een hogere macht maar doordat de pelgrim zelf niet genoeg gelooft in genezing (Ouweneel, 2003). Voor de anderen is hun pelgrimage naar Lagos geslaagd en hebben ze hun doel bereikt: genezing.

Anne, Cultureel Antropologe, RU Nijmegen. Afstudeeronderzoek augustus 2006

1) http://www.vergadering.nu/leesmap20050901bode-jannekegenezen.htm

2) http://www.vergadering.nu/leesmap20020420wjoinlagosnd.htm

3) http://themaninthesynagogue.com

Bibliografie

Bowen, J.R. (2005). Religions in practice. An approach to the anthropology of religion. (3th ed.). Boston: Pearson Education.

Bowie, F. (2000). The anthropology of religion: An introduction. Oxford: Blackwell Publishers.

Coleman, S. & Eade, J. (2004). Introduction: Reframing pilgrimage. In Reframing pilgrimage: Cultures in motion. London: Routledge.

Driessen, H. (2002). Pijn en cultuur. Amsterdam: Wereldbibliotheek.

Dubisch, J. (1995). In a different place: Pilgrimage, gender and politics at a Greek island shrine. Princeton: Princeton University Press.

Dubisch, J. & Winkelman, M. (2005). Introduction: The anthropology of pilgrimage. In Pilgrimage and healing. Tucson: The University of Arizona Press.

Gennep, A. van. (1960) The rites of passage. Chicago, Toronto: The University of Chicago Press, The University of Toronto Press.

Hart, H. ‘t., Dijk, J. van., Goede, M. de., Jansen, W., Teunissen, J. (2001). Onderzoeksmethoden. Amsterdam: Boom.

Jackson, M. (2002). The politics of storytelling: Violence, transgression and intersubjectivity. Copenhagen: Museum Tuscalanum Press.

Kleinman, A. (1988). The illness narratives: Suffering, healing and the human condition. New York: Basic Books.

Kratz, C. (1994). Affecting performance: Meaning, movement and experience in Okiek women’s initiation. Washington: Smithsonian Institution Press.

Mattingly, C. & Garro, L.C. (2000). Narrative and the cultural construction of illness and healing. Berkeley: University of California Press.

McCarthy Brown, K. (2001). Mama Lola, a vodou priestess in Brooklyn. Berkely: University of California Press.

McDannell, C. (1995). Material Christianity: Religion and popular culture in America. New Haven: Yale University Press.

Ouweneel, W.J. (2003). Geneest de zieken! Over de bijbelse leer van ziekte, genezing en bevrijding. Vaassen: Medema.

Piot, C. (1999). Remotely global. Village modernity in West Africa. Chicago: The University of Chicago Press.

Silverman, D. (2004). Interpreting qualitative data: methods for analysing, talk, text and interaction. London: SAGE Publications.

Tichelman, P. (1996). ‘God has an answer to all your problems’: genezingssessies binnen een Ghanese pinkstergemeente in Amsterdam-Zuidoost. Medische Antropologie. vol. 8, afl. 2, p.306-323.

Turner, V. & Turner, E. (1978). Introduction: Pilgrimage as a liminoid phenomenom. In Image and pilgrimage in Christian culture: Anthropological perspectives. Oxford: Blackwell.

Turner, V. (1979). The Anthropology of performance. In Process, performance and pilgrimage: A study in comparative symbology. New Delhi: Concept Publishing Company.

Winkelman, M. & Peek, P.M. (2004). Introduction. In Divination and healing. Potent vision. Tucson: University of Arizona Press.

Volgende reis

De eerstvolgende reis naar The Synagogue Church is in oktober 2010. Aanmelden kan tot 31 augustus 2010!

Hier aanmelden...

Volgende informatieavond:
zaterdag
18 september 2010
vanaf 19.00 uur.

---

---